De visie achter de hervorming palliatieve zorg

Palliatieve zorg is een essentieel onderdeel van kwaliteitsvolle zorg. Ze ondersteunt mensen met een levensbedreigende of ongeneeslijke aandoening en hun naasten, met als doel de levenskwaliteit zo goed mogelijk te behouden.

Palliatieve zorg gaat daarbij niet alleen over de laatste levensdagen. Ze kan al vroeg in het ziekteproces starten en samengaan met andere behandelingen. De zorg richt zich hierbij op zowel lichamelijke, psychische, sociale als spiritueel-existentiële noden.

Ook ondersteuning bij levenseindebeslissingen maakt deel uit van deze hervorming. Deze ondersteuning richt zich tot alle burgers, niet alleen tot mensen met palliatieve zorg- en ondersteuningsnoden. Ze helpt mensen om informatie te vinden, gesprekken te voeren en tijdig na te denken over hun zorgwensen, waarden en mogelijke keuzes voor de toekomst.

De hervorming bouwt verder op de sterke expertise die vandaag aanwezig is in Vlaanderen. Tegelijk verandert de samenleving: mensen leven langer met complexe aandoeningen, zorgvragen worden veelzijdiger en steeds meer zorg vindt plaats thuis of dicht bij huis.

Het Departement Zorg werkt daarom aan een toekomstgericht model waarin toegankelijkheid, kwaliteit en samenwerking centraal staan, met de persoon en zijn of haar omgeving als uitgangspunt.

De hervorming bouwt verder op een gedragen visie die samen met partners uit de palliatieve sector en de brede eerste lijn werd ontwikkeld tijdens een participatief traject in 2022. Dit resulteerde in een visienota opgebouwd rond 4 pijlers: 

• De persoon met palliatieve zorg- en ondersteuningsnoden staat steeds centraal.
• Er wordt ingezet op toegankelijkheid en sensibilisering, zowel bij zorgverleners als bij het brede publiek.
• Zorg- en ondersteuningsnoden worden tijdig gedetecteerd, zorgvuldig beoordeeld en passend behandeld.
• Zorgcontinuïteit staat centraal: palliatieve zorg maakt deel uit van geïntegreerde zorg.

Palliatieve zorg moet integraal deel uitmaken van het zorg- en ondersteuningsplan van iedere persoon. Zo kunnen alle betrokken welzijns- en zorgaanbieders optimaal samenwerken in functie van de wensen en noden van de persoon met palliatieve zorg- en ondersteuningsnoden. Daarbij is er ook bijzondere aandacht voor de mantelzorgers en naasten. Ook hun noden, wensen, keuzes en grenzen zijn belangrijk bij het uitwerken van zorg op maat.

Om deze visie te realiseren werd eind 2023 een actie- en transitieplan opgemaakt. Dit plan vertaalt de visie naar concrete veranderingen.

Omdat palliatieve zorg geen apart zorgtraject is, maar integraal deel uitmaakt van geïntegreerd zorg, wordt het actie- en transitieplan opgebouwd volgens de principes van geïntegreerde zorg. Daarbij staan vier elementen centraal: een georganiseerd ecosysteem, duidelijke rollen en opdrachten, opleiding en sensibilisering, en ondersteunende tools en data. Methodiekontwikkeling verbindt deze elementen met elkaar. Een passende erkenning, financiering en regelgeving ondersteunen het geheel.

Na de zomer van 2024 werd de doorstart gegeven voor het transitieprogramma, waarin het actie- en transitieplan wordt uitgewerkt. 

Lees de volledige visienota pdf bestand1.1mben het bijhorende actie- en transitieplanpdf bestand922.7kb.

Let op: sinds de opmaak van deze documenten is de hervorming verder geëvolueerd. Daardoor zijn bepaalde elementen intussen niet langer actueel.

Palliatieve zorg staat niet op zichzelf, maar maakt deel uit van het bredere zorg- en ondersteuningstraject van een persoon. Dat vraagt een nauwe samenwerking tussen zorgverleners, welzijnsprofessionals, gespecialiseerde palliatieve expertise, mantelzorgers en andere betrokkenen.

Onderzoek van de End-of-Life Care Research Group (VUB-UGent) toont aan dat een vroege inzet van palliatieve zorg herhaalde ziekenhuisopnames en ongepaste zorg kan verminderen. Dit verhoogt ook de kans dat mensen thuis kunnen sterven wanneer dat hun wens is.
De eerste lijn speelt hierin een sleutelrol.

Omdat steeds meer mensen zorg ontvangen in hun vertrouwde omgeving, krijgt de eerste lijn een steeds belangrijkere rol. Huisartsen, thuisverpleegkundigen, sociaal werkers, kinesitherapeuten en andere eerstelijnsprofessionals staan dicht bij mensen. Zij kunnen vroeg signaleren wanneer bijkomende ondersteuning nodig is en bijdragen aan continuïteit van zorg.

Sommige eerstelijnsactoren nemen vandaag al een belangrijke rol op binnen palliatieve zorg. Tegelijk is er nog ruimte om het potentieel van bepaalde beroepsgroepen verder te benutten. Sociaal werkers kunnen bijvoorbeeld een belangrijke brugfunctie opnemen tussen de persoon, zijn sociaal netwerk en zorgverleners. Ze kunnen ondersteunen bij moeilijke gesprekken, bemiddelen bij spanningen en drempels signaleren die de toegang tot palliatieve zorg bemoeilijken.

De hervorming wil de eerste lijn versterken door:

• palliatieve zorg beter te integreren in de dagelijkse zorgpraktijk;
• de samenwerking met gespecialiseerde palliatieve expertise te versterken;
• kennis en vaardigheden rond palliatieve zorg verder te ontwikkelen;
• zorgverleners beter te ondersteunen bij complexe situaties.

Gespecialiseerde palliatieve expertise blijft daarbij essentieel. De rol van gespecialiseerde teams evolueert steeds meer naar een coachende en versterkende rol, waarbij expertise wordt ingezet om andere zorgverleners te ondersteunen.

Ook mantelzorgers, familieleden, vrijwilligers en lokale gemeenschappen spelen een belangrijke rol. Door palliatieve zorg meer bespreekbaar te maken in de samenleving ontstaat meer ruimte om tijdig te spreken over zorgwensen, afscheid, verlies en rouw.
Dit betekent onder meer:

• aandacht hebben voor de noden en grenzen van mantelzorgers en naasten;
• lokale initiatieven en gemeenschappen betrekken;
• ruimte creëren voor gesprekken over waarden, wensen en verwachtingen;
• aandacht hebben voor sociale verbondenheid en levenskwaliteit.

Iedereen kan bijdragen aan een samenleving waarin mensen met een ernstige ziekte en hun naasten zich ondersteund, gehoord en omringd voelen.