Masterplan voor beter wonen, zorg en samenleven
Zevenbergen biedt op een groene site aan de rand van het dorp woon- en dagondersteuning aan 220 cliënten met een zeer zware ondersteuningsnood. Het gaat om kinderen en volwassenen met een diep verstandelijke beperking, vaak met ernstige gedragsproblemen of medische problemen. 20 van de 27 leefgroepen waren gevestigd in een gebouw van 1975. Eind 2013 besliste het bestuur een masterplan en architectuuropdracht uit te schrijven voor 18 nieuwe woningen op de site.
- Initiatiefnemer
- Emmaüs vzw
- Kostprijs
- 2.148,00 euro/m2
- Jaartal ingebruikname
- 2025
Initiatiefnemer
Voorziening
Kostprijs
Jaartal ingebruiknameHerdenken van wonen en zorg
Het oude gebouw was opgevat als een lange gang met leefgroepen aan weerszijden. Dat concept strookte niet langer met een hedendaagse visie op zorg, waarin autonomie en huiselijkheid centraal staan. Ook de ligging van de site — afgelegen en omgeven door groen — riep fundamentele vragen op: hoe maak je inclusie mogelijk binnen zo'n domein? Nadenken over de gebouwen ging hand in hand met een herijking van de zorgorganisatie.
We gingen van een instituut met leefgroepen aan een lange gang naar woningen met een voordeur
Architectuur als drager van zorgkwaliteit
Vanuit de overtuiging dat architecturale kwaliteit een cruciale rol speelt in de zorgomgeving én vanuit de behoefte aan begeleiding bij deze ambitieuze opdracht, klopte Zevenbergen aan bij de Vlaams Bouwmeester. In maart 2014 startte deze de procedure van de Open Oproep op. De Bouwmeester daagde de opdrachtgever uit om enkele essentiële vragen scherp te stellen: Wat willen we realiseren voor de toekomst? Wat hebben onze cliënten nodig? Welke maatschappelijke rol willen we opnemen? En hoe vertalen we deze visie in een architecturaal ontwerp?
De bouwmeester las ons eerste plan en zei 'interessant, maar steek het maar weer weg. Durf te dromen en een bredere visie te hebben'.
De Open Oproep stimuleerde Zevenbergen om écht te dromen. De brede visie die eruit voortvloeide vertaalde zich in een projectdefinitie, vergezeld van een verhaal, een fotoreeks van cliënten en gerichte briefings voor de ontwerpers. Vier ontwerpteams kregen zo inzicht in de unieke noden van Zevenbergen. In maart 2015 kende Emmaüs vzw de opdracht toe en ging het winnende ontwerpteam aan de slag.
Het lijkt lang, maar we hadden deze tijd nodig om los te komen van wat we de afgelopen 30 jaar gedaan hadden. Dé sleutel voor een goed masterplan.
Het masterplan en de fasering
Het masterplan werd opgedeeld in drie fasen van telkens zes woningen. Omdat de leefgroepen tijdens de werken actief moesten blijven en de nieuwe gebouwen deels op de locatie van het hoofdgebouw komen, gebeurde de afbraak in twee tussenfasen.
De woningen zijn per 6 gegroepeerd rond 3 semi-publieke landschapskamers (dierenweide, boomgaard en paardenweide) waar ze aan een langgerekt plein hun voordeur hebben. Een ruime luifel zorgt voor een zachte overgang tussen buiten en binnen en creëert een comfortabele, overdekte buitenruimte. Aan de achterzijde heeft elke woning een rustige private tuin, die indien gewenst ook opgedeeld kan worden met een privé tuintje aan de bewonerskamer.
Fase 3 introduceert de langverwachte scheiding tussen logistiek verkeer en bewonersverkeer, wat de autonomie en veiligheid van bewoners versterkt. In deze fase is gekozen voor platte daken en krijgt één duo-woonst op de verdieping een vakantiewoning, een studio en vergaderruimtes.
Fase 3 vormt het afsluitende deel van het masterplan voor DVC Zevenbergen, waarin we bewust afstand nemen van het institutionele karakter van de site en volop inzetten op zorg op maat van elke bewoner.
De spanning tussen inclusie en de eigenheid van het domein, maar ook de eigenheid van de erg zwaar zorgbehoevende bewoners zorgt ervoor dat Zevenbergen de buitenwereld naar binnen wil halen. Zo loopt er nu een publiek fietspad over het domein, de speelpleinwerking gebruikt in de vakantie terreinen, de vakantiewoning… Dit blijft een uitdagende vraag, ‘hoe ver gaan we hierin?’ ook voor de toekomst.
Woningtypes en indeling
Elke wooneenheid is gelijkvloers en per twee geschakeld via een interne verbinding en een gemeenschappelijke logistieke kern met aparte ingang. Een overdekte buitenstraat fungeert als verbindende plek en verwijst subtiel naar de lange gang uit het verleden. “Deze ruimte werkt nog beter dan de lange gang, er is altijd veel beweging en er gebeurt vanalles”.
Een repetitief zadeldak (in fase 1 en 2) benadrukt het huiselijke karakter. Elke woning heeft ook een patio die daglicht binnenbrengt en rust en geborgenheid biedt.
Afhankelijk van de zorgvraag zijn er 3 woningtypes ontwikkeld:
A-woningen: voor zwaar hulpbehoevende, niet-mobiele bewoners. Hier hebben de kamers geen individueel sanitair, maar wel twee ruime, aangepaste gemeenschappelijke badkamers met o.a. een Parkerbad, een douche, een verzorgingstafel en een toilet.
B-woningen: gericht op mobiele cliënten met een zware mentale beperking.
B+-woningen: voor cliënten met een GES-profiel.
In de B- en B+-woningen is er deels individueel sanitair (ca. 50%), aangevuld met gemeenschappelijke badkamers. Het maatwerk was nodiggezien de extreem zware doelgroep. Samen met Inter is gezocht naar oplossingen die ook toegankelijk zijn voor mensen met lichte mobiliteitsbeperkingen.
In de B-woningen zijn diverse compartimenteerbare zones voorzien — denk aan gescheiden leefruimtes via glaspartijen of halfhoge poortjes. Op maat van elke bewoner wordt bepaald hoe deze zones worden benut. Paardendeuren, deuren waarvan ook enkel de bovenkant open kan, in sommige slaapkamers zorgen voor vrijheid én verbondenheid.
Een langgerekt plein verbindt alle woningen. Hier ontstaat een levendige dynamiek van beweging, uitzicht en passage.
Evaluatie en bijsturing
Vóór de uitwerking van fase 3 evalueerde vzw Emmaüs de eerste twee fasen in overleg met medewerkers en architecten. De algemene tevredenheid over de nieuwbouw was groot:
Een algemene verbetering van de woonkwaliteit.
Individuele kamers en sanitair dragen bij aan de autonomie van de bewoners.
Rust door akoestisch comfort en warme materialen.
Minder spanningen in het samenleven door variatie in binnen- en buitenruimten.
Meer ruimte en flexibiliteit in de zorgverlening.
Enkele aandachtspunten kwamen voort uit het gebruik als werkplek: het ontbreken van een omkleedruimte, een pauzeruimte en een briefingzone; functionele opmerkingen over verlichting, keukens, rolstoelberging… Deze feedback werd meegenomen in fase 3 en toekomstige plannen.
Leerpunten
Durf te dromen: Gebruik een infrastructuurproject niet alleen als bouwopgave, maar als aanleiding om je volledige visie op zorg te herdenken
Investeer in akoestiek: Minder roepgedrag dankzij slim geluidsontwerp.
Zoek balans: Maatwerk voor de doelgroep versus toekomstgerichte flexibiliteit.
Sanitair op maat: Niet elke zwaar hulpbehoevende cliënt heeft baat bij individueel sanitair - ruime, aangepaste badkamers zijn soms beter.
Meer weten
Open Oproep Vlaams Bouwmeester: OO2806 - Ranst - Ranst Zevenbergen | Vlaams Bouwmeester
Website Zevenbergen: Bouwen voor Zevenbergen-Ranst | DVC Zevenbergen
Het kunstwerk: VELE HANDEN MAKEN LICHT WERK
Vind hier meer informatie over ‘Vele handen maken licht werk’, het geïntegreerde kunstwerk van DVC Zevenbergen.
