Ondersteun kwetsbare personen

De zomers worden warmer. Ouderen, jonge kinderen, mensen met chronische ziekten, mensen die alleen wonen en mensen in armoede zijn het kwetsbaarst voor extreme hitte. Lokale besturen staan voor een lastige opdracht: hoe bereik je de mensen die het meest risico lopen, terwijl die mensen vaak ook het minst zichtbaar zijn? In Sint-Niklaas en Essen proberen ze het elk op hun eigen manier.

Een koele plek

In Essen is het lokaal dienstencentrum al enkele jaren een belangrijke plek tijdens warme dagen. Het centrum heeft sinds een aantal jaar airconditioning en is de hele zomer open. Wanneer er zeer warme dagen aankomen, communiceert de stad extra dat mensen er terechtkunnen om verkoeling te vinden.

“Het lokaal dienstencentrum is echt een ontmoetingsplaats, zeker voor de meest kwetsbare en oudere personen”, zegt Eline Vos, diensthoofd Zorg en Gezondheid in Essen. “Als er vanuit het Departement Zorg het nieuws komt dat er warme dagen aankomen, verspreiden we dat via onze kanalen.”

Tijdens warmteperiodes trekt de koele ruimte van het lokale dienstencentrum merkbaar meer bezoekers. “We voorzien bijvoorbeeld ook gratis zonnecrème. Dat is misschien iets kleins, maar mensen maken er dankbaar gebruik van.”

Ook in de serviceflats van de gemeente wordt gezocht naar manieren om mensen samen en veilig door warme dagen te helpen. “Sinds kort hebben we airconditioning in de ontspanningsruimte. De bewoners gaan daar dan gezellig samen zitten. Dat is puur voor de bewoners zelf, maar we merken wel dat daar meer volk op afkomt.”

Tijdens warme periodes verspreidt Sint-Niklaas informatie over verschillende verkoelplekken en watertappunten in de stad. De hitteaanpak is daar intussen breder ingebed, vertelt Sara Janssens van de dienst Regie Welzijn van Sint-Niklaas. Elk jaar zitten verschillende stadsdiensten samen om de warme dagen voor te bereiden.

“We zorgen voor communicatie naar onze hele bevolking, met specifieke aandacht voor de meest kwetsbare inwoners”,  vertelt Sara Janssens. Dat gebeurt via nieuwsbrieven, sociale media van de stad, via de scholen, kinderopvang, jeugdwerkingen. Sint-Niklaas voorziet ook flyers, posters met tips en informatie, verkoelplekken en watertappunten in de stad. Ook op lange termijn denkt de stad na over meer verkoeling, met meer groen, minder verharding en klimaatbestendige projecten. 

De boodschap tastbaar maken

Alleen communiceren volstaat niet altijd. Daarom koos Sint-Niklaas dit jaar ook voor een heel concrete actie. Het lokale Welzijnshuis werkt samen met de seniorenadviesraad om oudere bewoners een zakje te bezorgen met zonnecrème factor 50, een drinkfles en visueel informatiemateriaal over warme dagen. “Mensen krijgen iets tastbaars waar ze echt iets mee kunnen doen”, vertelt Janssens. “Tegelijk zet het hen aan het denken: drinken en smeren, dat zijn twee belangrijke boodschappen.”

Het idee voor de zakjes kwam niet van de stad zelf, maar van de seniorenadviesraad. En dat maakt, volgens Janssens, alle verschil. "Ik geloof er sterk in dat het veel krachtiger is als mensen er zelf mee aan de slag gaan", zegt ze. "Als zij de zakjes zelf afgeven aan mensen die ze kennen, zullen die ook sterker geneigd zijn om de informatie ook echt te bekijken. Dat werkt veel beter dan wanneer wij vanuit de stad zouden zeggen: 'Kom het maar bij ons ophalen.'"

In Sint-Niklaas worden de zakjes verdeeld via seniorenverenigingen, zoals Okra-trefpunten en afdelingen van S-Plus. Aanvankelijk waren er 1.000 zakjes voorzien, maar dat aantal wordt opgeschaald naar 1.500. Zo hoopt de stad ongeveer 2.000 mensen te bereiken.

Ook in Essen wordt de boodschap zo concreet mogelijk gemaakt. Naast de koele ruimte in het lokaal dienstencentrum en de gratis zonnecrème, krijgt ook het Huis van het Kind een seintje zodra er hittedagen aankomen. Zo zijn de kinderdagverblijven en onthaalouders op de hoogte. Op sportkampen worden activiteiten verplaatst naar de sporthal en minder intensief gemaakt. Overal worden waterpunten voorzien.

Een koele ruimte helpt mensen die er zelf naartoe kunnen. Maar wat met wie moeilijk te been is? In Essen gaan ze dan zelf op bezoek. "Mensen die zich niet zelfstandig naar het lokaal dienstencentrum kunnen verplaatsen, bezoeken we thuis," vertelt Vos. "Onze medewerkers nemen dan informatiemateriaal mee, inclusief tips om voldoende te drinken en drinkkaarten. We gaan dus echt actiever naar de mensen thuis toe."

De poetsdienst van de gemeente speelt daarin een stille maar cruciale rol. Die collega's komen bij de meest kwetsbaren over de vloer en zien als eersten als het ergens niet goed gaat.

De mensen die niemand ziet

En dan zijn er nog de mensen die niemand in beeld heeft. De volledig geïsoleerde senior, die geen lid is van een vereniging, niet naar het dienstencentrum komt, geen poetsdienst heeft en wiens telefoonnummer nergens staat. Dat is de blinde vlek waar beide gemeenten eerlijk over zijn.

"Ik denk dat we met deze actie die doelgroep nog niet bereiken”, geeft Janssens toe. "We focussen nu eerst op de mensen binnen de ouderverenigingen. Het is de bedoeling dat we dat volgend jaar kunnen uitbreiden en ook buiten de verenigingen kunnen werken. Ik wil vooral het gesprek op gang brengen”, zegt Janssens.

Soms werkt een goed idee niet zoals gehoopt

Niet elke actie loopt meteen zoals gepland. In Sint-Niklaas werd onderzocht hoe maatschappelijk assistenten konden helpen om cliënten in kwetsbare situaties te bereiken met informatie over warme dagen. Dat leek een logische piste: zij staan dicht bij mensen die via gewone communicatiekanalen minder makkelijk bereikt worden. Tegelijk bleek in de praktijk dat zo’n aanpak zorgvuldig moet aansluiten bij de context van de hulpverlening.

“Mensen komen bij het OCMW vaak binnen met heel dringende vragen, bijvoorbeeld over financiële problemen”, vertelt Janssens. “Op zo’n moment ligt de prioriteit begrijpelijkerwijs bij die acute hulpvraag en is er niet altijd ruimte om ook nog een gesprek over hitte of warme dagen aan te knopen. Dat heeft ons geleerd dat sensibilisering over hitte best wordt ingebed op een manier die haalbaar voelt voor cliënten en hulpverleners.”

Mensen beschermen tijdens hitte vraagt ook om een juiste toon. Niemand wil het gevoel krijgen dat hij of zij niet meer voor zichzelf kan zorgen. Dat beseft Janssens goed. “Ik hoop vooral dat mensen zich niet betutteld voelen. Dat is een effect dat we absoluut niet willen”, zegt ze. “Daarom benadruk ik altijd dat de aanbevelingen eigenlijk voor de hele bevolking gelden en dat iedereen risico kan lopen tijdens de hitte. Ik probeer er zo neutraal mogelijk over te communiceren.”

Tijdens warme periodes is extra aandacht nodig voor mensen die een hoger risico lopen op hittegerelateerde gezondheidsproblemen, zoals alleenstaande ouderen, personen met een beperkte mobiliteit en personen met weinig of geen sociale contacten.

1. Blijf in contact
   Neem regelmatig contact op met familieleden, buren of kennissen die kwetsbaar zijn. Een eenvoudig telefoontje of bezoek kan helpen om problemen tijdig op te merken en een gevoel van verbondenheid te versterken.
2. Help bij praktische maatregelen
   Kwetsbare personen hebben niet altijd de mogelijkheid om zelf hun woning voldoende koel te houden. Help bijvoorbeeld met het sluiten van ramen en gordijnen overdag, het openen ervan ’s nachts, of het installeren van zonwering en ventilatoren.
3. Zorg voor voldoende hydratatie en verkoeling
   Herinner of help hen om regelmatig te drinken en zich te verfrissen (bijvoorbeeld met een douche of koele doeken). Voor mensen met beperkte mobiliteit kan dit extra ondersteuning vereisen.
4. Let op signalen van oververhitting
   Wees alert voor tekenen zoals extreme vermoeidheid, duizeligheid, hoofdpijn of verwardheid. Dan is het belangrijk om snel in te grijpen en indien nodig medische hulp te zoeken.
5. Stimuleer sociale ondersteuning
   Buurtinitiatieven en lokale diensten kunnen een belangrijke rol spelen. Samen zorgen voor elkaar verhoogt de veerkracht tijdens warme periodes en verkleint de risico’s op gezondheidsproblemen.

Terug naar Heat Action Day