Wetenschappelijk onderbouwde richtlijnen en onderzoek

Intersectoraal richtlijnenkader voor de preventie en toepassing van afzondering en fixatie in de residentiële geestelijke gezondheidszorg, jeugdhulp, zorg voor personen met een handicap en ouderenzorg
 

In 2025 publiceerde het Steunpunt WVG een nieuw intersectoraal richtlijnenkader voor de preventie en toepassing van afzondering en fixatie. 

Het nieuwe intersectoraal richtlijnenkader werd ontwikkeld voor de residentiële voorzieningen van de volgende sectoren van het Beleidsdomein WVG: Ouderenzorg, VAPH-sector, Jeugdhulp, GGZ, de ziekenhuissector voor wat betreft de geriatrie-, (kinder)psychiatrische en EPSI-afdelingen.

Voor een volledig overzicht van het toepassingsgebied verwijzen we naar het intersectoraal richtlijnenkader en het bijhorende onderzoeksrapport.

Dit nieuwe intersectorale richtlijnenkader integreert de vorige multidisciplinaire richtlijnen en aanbevelingen en breidt het toepassingsgebied uit naar de ouderenzorg en VAPH-sector voor volwassenen. 

Dit nieuwe richtlijnenkader vervangt de vorige multidisciplinaire richtlijnen en is gebaseerd op de meest actuele inzichten. 

Het nieuwe intersectoraal richtlijnenkader en het bijhorende onderzoeksrapport kan u raadplegen op volgende webpagina's van het Steunpunt WVG: 

• Richtlijn 'Preventie van afzondering en fixatie in de context van agressie en escalatie, en de toepassing ervan bij ernstig en acuut gevaar'
• Richtlijn 'Preventie van afzondering en fixatie  in situaties zonder ernstig en acuut gevaar, en  de toepassing ervan met toestemming  van de zorggebruiker of zijn vertegenwoordiger'
• Onderzoeksrapport 'De ontwikkeling van een intersectoraal richtlijnenkader voor de preventie en toepassing van afzondering en fixatie in de 
  residentiële geestelijke gezondheidszorg, jeugdhulp, zorg voor personen met een handicap en ouderenzorg'. 

Vanuit de overheid hebben we ook extra duiding voorzien over dit nieuwe intersectorale richtlijnenkaderpdf bestand319.2kb. 

Bent u benieuwd naar het verschil tussen de vorige multidisciplinaire richtlijnen en het nieuwe intersectorale richtlijnenkader? Het Steunpunt WVG heeft een overzicht opgemaakt van de verschillen en gelijkenissen tussen de vorige multidisciplinaire richtlijnen en het nieuwe intersectoraal richtlijnenkader. 

In 2019 werd de Multidisciplinaire Richtlijn (MDR) ontwikkeld door het Steunpunt Welzijn, Volksgezondheid en Gezin. Die richtlijn is gebaseerd op wetenschappelijk en juridisch-mensenrechtelijk onderzoek en bevat aanbevelingen voor beleidsmedewerkers en hulpverleners.

Tijdens de ontwikkeling van de richtlijn waren zowel zorgvoorzieningen als ervaringsdeskundigen betrokken.

De MDR richt zich op volwassenen en behandelt specifiek het gebruik van afzondering en fixatie in situaties van escalatie en agressie bij zorggebruikers. Het uitgangspunt is dat afzondering en fixatie niet worden toegepast, tenzij in uitzonderlijke situaties. De richtlijn benadrukt daarom de preventie van afzondering en fixatie, en bevat ook aanbevelingen voor de toepassing ervan als allerlaatste optie in situaties met ernstig en acuut gevaar. Deze richtlijn is gericht op de toekomst en omvat ook de voorwaarden die moeten worden vervuld om aan de geformuleerde aanbevelingen te kunnen voldoen.

U kunt de richtlijn en het volledige rapport hier lezen.

In 2020 is de oorspronkelijke richtlijn uitgebreid met :

• praktische uitleg, tips, richtlijnen en inspiratie,
• aanbevelingen voor de praktische uitvoering van afzondering, fysieke interventie en mechanische fixatie, die relevant zijn voor zowel de geestelijke gezondheidszorg als de brede jeugdhulp in residentiële settingen.

In maart 2020 heeft het Steunpunt WVG een extra onderzoek uitgevoerd om richtlijnen te ontwikkelen voor het voorkomen, en humaan en veilig gebruik van afzondering en fixatie in de brede jeugdhulp, vergelijkbaar met de MDR in de geestelijke gezondheidszorg. Ook deze richtlijn heeft als uitgangspunt dat afzondering en fixatie niet worden toegepast, tenzij in uitzonderlijke situaties.

Dit onderzoek omvat zowel juridische en mensenrechten aspecten als psychologische, (ortho)pedagogische, medische en verpleegkundige overwegingen. De ontwikkelaars van deze richtlijn betrokken zowel vertegenwoordigers van zorginstellingen als ervaringsdeskundigen, zoals ouders en jongeren. De richtlijn bepaalt in welke gevallen afzondering en fixatie toelaatbaar zijn als allerlaatste optie. Ze bieden aanbevelingen voor een brede aanpak van de preventie van afzondering en fixatie, evenals aanbevelingen voor een humane en veilige toepassing ervan als allerlaatste optie. Deze richtlijn is gericht op de toekomst en omvat ook de voorwaarden die moeten worden vervuld om aan de geformuleerde aanbevelingen te kunnen voldoen. 

U kunt de richtlijn en het volledige rapport hier lezen.

Bijkomend werd een onderzoek gevoerd, specifiek naar de zorg voor personen met een handicap: ‘De ontwikkeling van aanbevelingen voor de maximale afbouw van en het bewust omgaan met afzondering en fixatie om kansen te bevorderen en escalatie te voorkomen in de zorg voor personen met een handicap.’ 

In dit onderzoek werd de literatuurstudie geactualiseerd en werden vijf voorzieningen met goede praktijken bezocht. Dit leidde tot de formulering van aanbevelingen voor de preventie en toepassing van afzondering en fixatie om kansen te bevorderen en escalatie te voorkomen bij personen met een handicap.   

Dit juridisch onderzoek brengt het internationaal mensen- en kinderrechtenkader in kaart met betrekking tot de rechtspositie van minderjarigen in meer gesloten vormen van opvang binnen het beleidsdomein WVG (met uitzondering van de forensische kinder- en jeugdpsychiatrie). 

Het gaat dan om de gemeenschapsinstellingen, het Vlaams Detentiecentrum, de organisaties voor bijzondere jeugdbijstand met module beveiligend verblijf en de centra voor ernstige gedrags- en emotionele stoornissen. Hierbij worden alle aspecten zoals onderwijs, vrije tijd, persoonlijke levenssfeer, sociale levenssfeer, veiligheid … onderzocht, maar ook afzondering en fixatie komen erin aan bod. 

Het onderzoek formuleert aanbevelingen voor deze thema’s.

De forensische afdelingen binnen de kinder- en jeugdpsychiatrie vallen niet binnen het bereik van het onderzoek naar de juridische positie van minderjarigen in gesloten zorgvoorzieningen. Dit komt deels doordat het Decreet Rechtspositie van de minderjarige in de jeugdhulp niet volledig van toepassing is op deze afdelingen. Toch is er ook in de For-K-diensten (Forensische Kinderpsychiatrische Dienst) een behoefte om de huidige juridische positie van minderjarigen op een vergelijkbare manier af te stemmen op het relevante internationale mensen- en kinderrechtenkader.

Daarom werd eind 2020 een soortgelijk onderzoek uitgevoerd.  Dit onderzoek heeft tot doel een kader te ontwikkelen voor wetgeving met betrekking tot de juridische positie van minderjarigen die in For-K-diensten verblijven. 

U kunt het rapport bekijken via deze link.