Mentale gezondheid en klimaat

Mentale gezondheid kan je bekijken als een combinatie van twee dingen: hoe goed iemand zich voelt (mentaal welbevinden) en of iemand last heeft van psychische klachten of stoornissen. Deze twee componenten staan niet los van elkaar en beïnvloeden elkaar. De beste mentale gezondheid ontstaat wanneer iemand zich goed voelt én weinig tot geen psychische problemen ervaart. Mentale gezondheid is een belangrijke pijler van gezondheid naast fysieke en sociale gezondheid, ze beïnvloeden elkaar in verschillende richtingen.

Er is een toenemend besef dat klimaatverandering een belangrijke bedreigingen vormt voor onze mentale gezondheid. Klimaatstressoren zoals hitte, overstromingen, droogte, natuurbranden, biologische stressoren (bv. pollen, muggen, teken), … kunnen leiden tot de ontwikkeling van psychische aandoeningen, verergering van klachten bij mensen met bestaande psychische aandoeningen, vermindering van het mentaal welbevinden van de algemene bevolking, …. Het 6de assessment report van het IPCC¹, het 1ste European climate risk assessment² alsook het 1ste Belgian climate risk assessment³ benadrukken met grote zekerheid dat klimaatverandering een invloed heeft op mentale gezondheid. 

Figuur 2: De belangrijkste gevolgen van klimaatverandering voor mentale gezondheid in Europa. Bron: EEA (2022), vertaalde versie.

Directe en indirecte impact

Klimaatstressoren beïnvloeden mentale gezondheid en mentaal welbevinden via verschillende paden en mechanismen. Allereerst zijn er fysiologische, psychologische en gedragsmatige paden die gezondheidsdeterminanten op directe wijze beïnvloeden. Zo verergert blootstelling aan hitte de gezondheidstoestand van mensen met psychische en neurologische aandoeningen, hetgeen leidt tot verhoogde ziektelast en sterfte bij deze groep. Dit kan ook te maken hebben met het gebruik van bepaalde geneesmiddelen die de regeling van de lichaamstemperatuur kunnen verstoren. Bij de algemene bevolking kan hitte leiden tot slaapverstoring en fysiologische effecten die ook het algemeen welbevinden ondermijnen, hittestress wordt zelfs in verband gebracht met een verhoogd risico op zelfdoding. Extreme weersomstandigheden zoals overstromingen, stormen, natuurbranden, … kunnen direct aanleiding geven tot mentale gezondheidseffecten op korte termijn (bv. acute stress) maar ook op lange termijn (bv. psychische aandoeningen zoals posttraumatisch stresssyndroom (PTSS), depressie, angst, verergering van chronische aandoeningen). Klimaatverandering zorgt voor verhoogde aanwezigheid van biologische stressoren waarvan de klachten of ziekten impact hebben op het mentale welbevinden.

Daarnaast zijn er indirecte effecten via (verstoringen in) de fysieke omgeving en sociale samenleving die de veerkracht en het handelingsvermogen van mensen beïnvloeden. Tijdens periodes van hittestress spenderen mensen meer tijd binnenshuis hetgeen kan zorgen voor verminderde sociale steun en verbondenheid, Extreme weersomstandigheden zoals overstromingen, stormen, langdurige droogte, natuurbranden … kunnen de woning en leef- en werkomgeving beschadigen, wat economische gevolgen heeft en kan leiden tot stress en andere mentale problemen. Onderbrekingen in kritische infrastructuur, werking van welzijns- en gezondheidszorgvoorzieningen, onderwijs … kunnen een gemeenschap ontwrichten doordat sociale netwerken verzwakken en steunstructuren wegvallen. Gedwongen verhuizing bv. na overstromingen vergroot de kans op het ontwikkelen van psychische problemen.

Zelfs als men niet rechtstreeks getroffen is door de gevolgen van klimaatverandering, ervaren veel mensen gevoelens van klimaatbezorgdheid zoals machteloosheid, angst, verdriet, boosheid. In de meeste gevallen gaat het om normale psychologische reacties op abnormale gebeurtenissen, hoewel deze mentaal uitputtend kunnen zijn zonder dat er sprake is van mentale ziekte. Vaak zijn de reacties ook constructief en kunnen ze zorgen voor gedragsverandering en een klimaatadaptieve en/of milieuvriendelijke respons. Maar bij sommige mensen kan het leiden tot het ontwikkelen of verergeren van psychische aandoeningen, zo komen angststoornissen vaker voor bij mensen die zeer bezorgd zijn over klimaatverandering.  

Kwetsbare groepen en klimaatonrechtvaardigheid

In het algemeen ervaren vrouwen, mensen met een lagere opleiding of een laag inkomen een lager niveau van mentaal welbevinden. Naast deze groepen zijn ook jongeren meer vatbaar voor het ontwikkelen van psychische stoornissen.

Specifiek in relatie tot klimaatverandering, wordt het risico op het ontwikkelen of verergeren van mentale aandoeningen, alsook het verminderen van het mentale welbevinden, bepaald door de blootstelling aan klimaatverandering, individuele gevoeligheid, en de mate van adaptief vermogen. Groepen die in het bijzonder gevolgen voor de mentale gezondheid door toedoen van klimaatstressoren kunnen ervaren, zijn onder andere: mensen met bestaande psychische stoornissen, mensen die voor hun zorg afhankelijk zijn van anderen (bv. kinderen, ouderen, mensen met beperkte mobiliteit), mensen die rechtstreeks worden getroffen door klimaatverandering in hun woon-, leef- of werkomstandigheden, mensen met een minder bevoorrechte sociaaleconomische status, mensen met een sterke klimaatbezorgdheid, …  

Klimaatverandering wordt ook steeds vaker erkend als een “risicovermenigvuldiger” voor mentale problemen. Het versterkt bestaande kwetsbaarheden, vooral bij groepen die al te maken hebben met structurele ongelijkheden. Mensen met een lagere sociaaleconomische status worden bijvoorbeeld harder getroffen door de gevolgen van extreme weersomstandigheden omdat ze vaker wonen in niet-aangepaste woningen, minder sociale ondersteuning hebben, wat hun mentale draagkracht verder onder druk zet. Hierbij speelt ook klimaatonrechtvaardigheid een belangrijke rol: degenen die het minst bijdragen aan de uitstoot van broeikasgassen, ondervinden vaak de zwaarste gevolgen ervan. 

Er zijn weinig cijfers beschikbaar over de impact van klimaatstressoren op mentale gezondheid in Vlaanderen.

Naar de toekomst toe zal de frequentie, duur en intensiteit van hittegolven, overstromingen, stormen, droogteperiodes, natuurbranden, biologische stressoren vermoedelijk toenemen. Daarnaast zorgen demografische veranderingen (bv. bevolkingsgroei, vergrijzing) en tendensen in gezondheid (bv. toename van psychisch kwetsbare mensen, afname van mentale en sociale gezondheid bij de algemene bevolking) voor een toename van het aantal mensen met verhoogde kwetsbaarheid.

Door de combinatie van een verhoogde blootstelling aan verschillende klimaatstressoren enerzijds, en een groeiende groep van gevoelige mensen anderzijds, zal het aantal psychische klachten of stoornissen t.g.v. hittestress vermoedelijk toenemen. Volgens de Gezondheidsenquête 2023-2024 vindt 39,6% van de Vlaamse bevolking van 15 jaar en ouder klimaatverandering een belangrijk thema en ervaart 74,8% gevoelens van klimaatbezorgdheid.  De meest voorkomende gevoelens ten aanzien van klimaatverandering zijn machteloosheid (44,8%), angst (25,2%), verdriet (22,6%), boosheid (21,2%).  Men kan verwachten dat deze percentages in de toekomst zullen toenemen.

Gezien klimaatstressoren vele determinanten van mentale gezondheid via verschillende mechanismen en routes beïnvloeden, vereist het nemen van maatregelen een systemische aanpak met samenwerking tussen verschillende beleidsdomeinen en over bestuursniveaus heen. Hieronder volgt een overzicht van effectieve maatregelen met winst voor mentale gezondheid:

• Bij de inrichting van de fysieke buitenomgeving zijn er co-benefits/win-win maatregelen te nemen voor klimaatmitigatie en mentale gezondheid. Zo kan bv. de aanleg van groen-blauwe ruimte zorgen voor verminderde hittestress, overstromingsrisico, droogte, … maar ook mogelijkheden bieden voor recreatie, spelen, sporten en sociaal contact. Een beweegvriendelijke inrichting van de publieke ruimte kan actieve verplaatsing stimuleren.
• Bij mitigatie- en adaptatieplannen m.b.t. wonen, mobiliteit, werk moet er aandacht zijn voor mensen met een groot risico op het ontwikkelen van psychische klachten, o.a. door een zwakke socio-economische status. Deze gevoelige groepen hebben vaak een beperkt handelingsvermogen voor het nemen van maatregelen bijvoorbeeld door financiële drempels, eigendomsstatus (huurwoningen), administratieve complexiteit.
• Bij communicatie, informatie- en sensibiliseringscampagnes moet er meer aandacht gegeven worden aan de impact van klimaatverandering op mentale gezondheid. Het is hierbij belangrijk dat mensen niet enkel geïnformeerd worden over de risico’s maar ook over individuele mogelijkheden om actie te ondernemen alsook over maatregelen die op hogere niveaus worden genomen om de volksgezondheid te beschermen. In het verstrekken van informatie en communicatie moet men rekening houden met de kwetsbaarheden van gevoelige doelgroepen zoals vb. verminderde risicoperceptie, hogere gevoeligheid, negatieve gevoelens zoals angst, beperkt handelingsvermogen, …
• Maatregelen om de veerkracht te vergroten hebben zowel te maken met individueel gedrag als met de sociale omgeving, een belangrijk aspect hierbij is sociale verbondenheid die mensen naar elkaar laat omkijken en hun onderlinge vertrouwen verhoogt. Zo bieden bv. koelteplekken tijdens hittegolven niet enkel bescherming tegen hittestress maar zorgen ze ook voor kansen op ontmoeting, informele zorg en ondersteuning.
• Bij risicomanagement voor, tijdens en na crisissituaties is het belangrijk dat maatregelen genomen worden om weerbaarheid van burgers te verhogen, de toegang tot (mentale) gezondheidszorg te garanderen, de werklast van het gezondheidszorgpersoneel onder controle te houden, ... Ook na de acute crisissituatie is het van belang dat er voldoende responsmaatregelen zijn om een snelle terugkeer naar de normale situatie te garanderen.

Indicatoren

Klimaatbezorgdheid, thema binnen Gezondheidsenquête 2023-2024.

Rapporten

Impact van klimaatverandering op mentale gezondheid in Vlaanderen

Dit rapport is een realisatie van de Vlaamse Instelling voor Technologisch Onderzoek (VITO), partner in de Partnerorganisatie Milieugezondheidszorg van Departement Zorg.

¹ https://www.ipcc.ch/assessment-report/ar6/

² https://www.eea.europa.eu/en/analysis/publications/european-climate-risk-assessment

³ https://www.cerac.be/nl/bcra